कपिलवस्तुकाे विभिन्न पालिकमा नसर्ने राेगकाे समस्या बढ्दै गएकाे छ । जिवनशैली , खानपान , व्यायाम लगायतमा ध्यान नदिदा नसर्ने राेगहरु बढ्ने गरेका छन ।
नसर्ने रोग (Non-communicable diseases – NCDs) जस्तै उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मुटुका रोग, क्यान्सर, श्वासप्रश्वासका रोग आदिमा आयुर्वेदले निकै महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

यसको भूमिका निम्नानुसार छन –

१) जीवनशैली सुधार: आयुर्वेदले दिनचर्या (Daily routine) र ऋतुचर्या (Seasonal routine) मार्फत स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्छ, जुन नसर्ने रोगको रोकथाममा प्रभावकारी हुन्छ।

२) आहार नियन्त्रण: आयुर्वेदमा ‘सात्त्विक आहार’ र ‘त्रिदोष सन्तुलन’ मा जोड दिइन्छ जसले शरीरमा हुने असन्तुलनलाई सुधार गरी रोगको सम्भावना घटाउँछ।

३) औषधीय वनस्पति प्रयोग: आयुर्वेदमा प्रयोग हुने जडीबुटीहरू जस्तै अश्वगन्धा, गिलोय, तुलसी, हरीतकी आदि शरीरलाई रोगसँग लड्ने क्षमता बढाउने काम गर्छन्।

४) पञ्चकर्म थेरापी: आयुर्वेदमा हुने पञ्चकर्म उपचारले शरीरको विषाक्त पदार्थ हटाएर शरीरलाई शुद्ध बनाउँछ जसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।

५) योग र ध्यान: आयुर्वेद योग र ध्यानलाई पनि स्वास्थ्यको मूल आधार मान्दछ जसले मानसिक तनाव घटाउँछ र नसर्ने रोगमा सुधार ल्याउँछ।

६) निवारणमुखी दृष्टिकोण: आयुर्वेदले उपचारभन्दा पनि रोग नपर्ने तरिकामा बढी ध्यान दिन्छ, जसले रोग सुरु हुनुअघि नै रोक्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

यसरी, आयुर्वेद एक सम्पूर्ण जीवनशैली प्रणाली हो जसले नसर्ने रोगहरूको रोकथाम र व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ।

नसर्ने रोगहरू ( NCDs) का बेफाइदाहरू –

१) दीर्घकालीन उपचार आवश्यक – नसर्ने रोगहरू लामो समयसम्म रहन्छन् र उपचार पनि दीर्घकालीन हुन्छ।

२) धेरै खर्चिलो – औषधि, चेकजाँच र नियमित चिकित्सक परामर्शको कारणले ठूलो आर्थिक बोझ पर्छ।

३) काम गर्न असक्षमता – शारीरिक रुपमा कमजोरी ल्याउने हुनाले कामकाजमा असर पर्छ।

४) जटिलता बढ्ने सम्भावना – समयमै उपचार नगरेको खण्डमा अन्य अंगहरूमा असर पुर्‍याउन सक्छ।

५) मनोवैज्ञानिक असर – लामो समयसम्म रोगी रहँदा तनाव, चिन्ता र डिप्रेशन जस्ता मानसिक समस्या हुन सक्छ।

६) पारिवारिक र सामाजिक असर – रोगीको स्याहार गर्नुपर्ने भएकाले परिवारमा दबाब र सामाजिक जीवनमा असर पर्न सक्छ।

७) मृत्युदर बढाउने खतरा – हृदयघात, मिर्गौला फेल, क्यान्सरजस्ता रोगहरू ज्यानै लिने खालका हुन सक्छन्।

आयुर्वेद – योग सम्बन्ध
आयुर्वेद र योगको अन्तरसम्बन्ध अत्यन्तै गहिरो र पुरातन छ, र यी दुवै भारतीय दर्शन र चिकित्सा प्रणालीको अभिन्न अंश हुन्। दुवैको मूल उद्देश्य मानिसको सम्पूर्ण (शरीर, मन र आत्मा) कल्याण गर्नु हो।

अन्तरसम्बन्ध –

१) दुवैको मूल लक्ष्य – स्वास्थ्य र सन्तुलन:

आयुर्वेद: शरीरको दोषहरू (वात, पित्त, कफ) को सन्तुलनमार्फत रोगको निवारण र रोकथाम गर्छ।

योग: शारीरिक आसन, श्वासप्रश्वास (प्राणायाम) र ध्यानको माध्यमबाट मन र शरीरलाई सन्तुलनमा ल्याउँछ।

२) पूरक भूमिका:
योगले आयुर्वेदीय उपचारलाई बल दिन्छ। उदाहरणस्वरूप, आयुर्वेदमा सुझाइएको आहार, निद्रा र जीवनशैलीलाई योग अभ्यासले अझ प्रभावकारी बनाउँछ।

योगमा बताइएका अभ्यासहरू (जस्तै सूर्य नमस्कार, प्राणायाम) ले पाचन, रक्तसञ्चार, तन्त्रिका प्रणाली सुधार्न मद्दत गर्छ – जुन आयुर्वेदमा पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

३) रोग निवारण र मनोवैज्ञानिक सन्तुलन:
आयुर्वेदले शरीरको भौतिक पक्षमा ध्यान दिन्छ भने योगले मानसिक र आध्यात्मिक पक्षमा केन्द्रित हुन्छ। तर अन्ततः यी दुवैले सम्पूर्ण स्वास्थ्यमा ध्यान दिन्छन्।

४) प्राकृतिक र जीवनशैली आधारित उपाय:

दुवै प्राकृतिक, रसायनरहित, जीवनशैली सुधारमा आधारित छन्। आधुनिक चिकित्सा प्रणालीभन्दा फरक दृष्टिकोण राख्छन्।

सरकारकाे याेजना र उद्देश्य
नेपाल सरकारले नसर्ने रोग नियन्त्रण गर्नका लागि विभिन्न योजना तथा कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ। यी योजनाहरूको उद्देश्य दीर्घकालीन रोगहरूको रोकथाम, उपचार र जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु हो। तल केही प्रमुख योजनाहरू उल्लेख गरिएको छ:

१) राष्ट्रिय नसर्ने रोग नियन्त्रण रणनीति (National NCD Strategy):
यो रणनीति अन्तर्गत मुटु रोग, मधुमेह, क्यान्सर, फोक्सो रोगजस्ता रोगहरूको रोकथाम, प्रारम्भिक पहिचान र उपचार प्रणाली सुदृढ गर्ने काम भइरहेको छ।

२)स्वस्थ जीवनशैली प्रवर्द्धन कार्यक्रम:
धुम्रपान, मद्यपान, असन्तुलित आहार र शारीरिक निस्क्रियता हटाउनको लागि जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

३) निःशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण तथा औषधी वितरण:
सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट उच्च रक्तचाप, मधुमेह जस्ता रोगहरूको निःशुल्क परीक्षण तथा औषधी उपलब्ध गराउने व्यवस्था छ।

४) स्कूल तथा समुदाय केन्द्रित जनचेतना अभियान:
विद्यालय र समुदायहरूमा स्वास्थ्य शिक्षाको माध्यमबाट स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने तरिकाबारे जानकारी दिन कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन्।

५) WHO सँग सहकार्य:
विश्व स्वास्थ्य संगठनसँग सहकार्य गरेर नसर्ने रोगको नियन्त्रणमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका उपायहरू अपनाइँदैछ।

६) नसर्ने रोग सूचना प्रणाली (NCD Information System):
रोग सम्बन्धी डाटा सङ्कलन र विश्लेषण गर्न सूचना प्रणाली निर्माण गरिएको छ जसले नीति निर्माणमा सहयोग गर्छ।
यी योजनाहरूलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सरकार निजी क्षेत्र, अन्तर्राष्ट्रिय निकाय र नागरिक समाजसँग सहकार्य गर्दै आएको छ। केहीदिन पहिला नेपाल सरकारका स्वास्थ्य मन्त्री प्रदीप पाैडेल ज्युले ७५३ स्थानीय तह मै नागरिक आराेग्य केन्द्र स्थापना गरि याेग र आयुर्वेदकाे पहुँच प्रत्येक नेपालीसम्म पुर्याउने बताउनुभएकाे थियाे । (अनलाइन स्राेतबाट सम्पादित)